Zonder voldoende veiligheid zijn mensen aan het overleven, voelen ze continu stress, angst en onveiligheid. Hierdoor blijft het systeem van de hersenen actief dat gevaren signaleert. Van daaruit reageren mensen emotioneel en impulsief. Ze zien geen ruimte om de waarheid te vertellen, zijn minder in staat om weloverwogen keuzes te maken en op de eigen kracht te vertrouwen. En ze kunnen zich niet richten op vaak langdurige problemen die hieronder liggen, zoals verslaving, eigen trauma’s, of gezondheidsproblemen. In de fase van directe veiligheid helpen professionals gezinsleden het onveilige gedrag te stoppen. Pas daarna kan er aan onderliggende problemen worden gewerkt. Terugval is onderdeel van het proces tot verandering. Daarom blijft de aandacht voor directe veiligheid er ook in de volgende fasen van stabiele veiligheid en persoonlijke groei.

De kern van GSV is het onderscheid tussen directe veiligheid, stabiele veiligheid en persoonlijke groei: drie fasen die stapsgewijs worden doorlopen en waar verschillende vormen van onderzoek, hulp en bescherming nodig zijn. Bij directe veiligheid gaat het om het stoppen van geweld en het beschermen van het slachtoffer. De actuele onveilige situatie en niet de toekomst is in die eerste fase de focus.

Het onderscheid tussen acute en structurele onveiligheid

Acute onveiligheid verwijst naar een situatie waarin direct gevaar dreigt voor de fysieke of emotionele veiligheid van één of meer leden van een gezin. Dit betreft situaties die onmiddellijk ingrijpen vereisen om escalatie van geweld, ernstige schade of overlijden te voorkomen. Als het kan, gaan politie en zorgprofessional samen naar de plek van de crisis toe. Door daar de informatie samen te brengen, kan beter en sneller worden beoordeeld of gezinsleden direct in veiligheid moeten worden gebracht. Politie en zorgprofessional spreken de volwassenen en kinderen afzonderlijk, beoordelen de veiligheid en nemen de meest noodzakelijke veiligheidsmaatregel voor de eerste dag. De samenwerking van politie en zorg heeft ook als doel verbinding te maken met wat we weten over de mogelijke structurele onveiligheid. Heel vaak is acute onveiligheid een crisis binnen een patroon.

We spreken van structurele onveiligheid als één of meerdere gezinsleden chronisch aan misbruikend, verwaarlozend of gewelddadig relationeel gedrag worden blootgesteld. Dit houdt in dat huiselijk geweld langdurig aanwezig is en daardoor voortdurend schade toebrengt.

De drie fasen bij structurele onveiligheid

Als er sprake is van structurele onveiligheid onderscheiden we drie fasen die stapsgewijs worden doorlopen en waar verschillende vormen van hulp en bescherming nodig zijn. Hoe professionals handelen in die verschillende fasen is allereerst afhankelijk van het overheersende geweldspatroon. We werken altijd systeemgericht en relationeel, bij signalen van het patroon van controle & dwang doen we dat niet in de vorm van een gezamenlijk traject.

De focus in de eerste fase van betrokkenheid is het stoppen van het misbruikend, verwaarlozend of gewelddadig relationeel gedrag en het beschermen van de verschillende gezinsleden. De actuele onveilige situatie en niet de toekomst is de focus. Er wordt gestart met het maken van een gedeelde analyse: wie doet wat ten opzichte van wie en met welke impact? Dat doen we vanuit verschillende perspectieven. Door het maken van een systeemgerichte veiligheidstaxatie krijgen professionals allereerst inzicht in de aard en de ernst van het geweld. Gezinsleden worden afzonderlijk gesproken (kinderen in het vrijwillig kader alleen met toestemming van de ouders) en we zijn ons bewust van de verschillende belangen, gender en slachtoffer- en plegerposities. Vervolgens maken we met volwassenen en kinderen binnen het gezin, en relevante anderen, veiligheidsafspraken. Het doel van het veiligheidsplan is om het geweld in het nu te stoppen, bijvoorbeeld de afspraak om na het drinken van alcohol niet thuis te slapen als alcohol agressie met zich meebrengt. Het gaat in deze fase nog niet om het aanpakken van de onderliggende problemen, dus het gaat nog niet om alcoholproblematiek aanpakken.

We gaan in deze fase uit van de volgende onderzoeksvragen:

• Is er sprake van huiselijk geweld?
• Indien ja, welk geweldspatroon staat op de voorgrond (aard)? Wie doet wat tegen wie?
• Tot welke schade leidt dit geweldpatroon? Wat is dus de impact (ernst)?
• Wat is de consequentie daarvan voor ons handelen als professional?
• Welke afspraken en inzet zijn nodig om het geweld te stoppen?

De eerste stappen in de fase van de directe veiligheid helpen ook om meer duidelijkheid te krijgen als er vermoedens zijn van huiselijk geweld. Het volgt de stappen van de meldcode.

Hier is het doorbreken van een patroon van herhalende onveiligheid het doel. We helpen volwassenen en afhankelijk van de onderliggende problematiek ook de kinderen de belangrijkste onderliggende problemen aan te pakken die het steeds opnieuw onveilig maken. Met wie we op welke manier werken wordt ook in deze fase ingekleurd door het bovenliggende geweldpatroon. We starten met het maken van een verklarende analyse. Door het maken van een systeemgerichte risicotaxatie krijgen we inzicht in het wel of niet aanwezig zijn van onderliggende problemen en hun invloed op de veiligheid. Ook hierbij maken we onderscheid tussen de aard en de ernst van de onderliggende problemen, in relatie tot het onveilige relationele gedrag. Een systeemgerichte risicotaxatie kan worden gezien als een vorm van ‘verklarende analyse’¹. Aansluitend komen we samen met alle, of een aantal leden van het gezin en relevante derden tot een werkend plan om de onderliggende problemen dusdanig positief te beïnvloeden, dat ze niet meer leiden tot onveilig relationeel gedrag.

Onze vragen in deze fase zijn:

• Is er sprake van problemen die bijdragen aan het huiselijk geweld?
• Indien ja, welke problemen zijn dit (aard)?
• Op welke manier dragen de problemen bij aan misbruikend, verwaarlozend of gewelddadig relationeel gedrag (ernst)?
• Welke bescherming en/of hulp is nodig om deze problemen positief te beïnvloeden, zodat ze niet meer tot huiselijk geweld leiden?

Op het moment dat de onderliggende problemen dusdanig positief zijn beïnvloed, dat ze niet meer leiden tot huiselijk geweld, gaat de aandacht naar persoonlijke groei. Dit gaat uit van het principe dat ieder individu het recht heeft op ontwikkeling, meedoen en (naar vermogen) regie over het eigen leven. Daar waar structurele ondersteuning nodig is in het voeren van eigen regie, gaan we daarnaar op zoek. Leden van het gezin moeten kunnen herstellen van wat er in hun leven is gebeurd. Dat herstel ziet er voor iedere volwassene en ieder kind anders uit. Hiervoor wordt een individuele taxatie uitgevoerd m.b.t. de herstelbehoefte en mate van eigen regie op het leven. Van ervaringsdeskundigen leren we over het levenslange effect van slachtoffer zijn van huiselijk geweld waaronder kindermishandeling, en dus de waarde van terugkerende toegang tot laagdrempelige hulp.

In deze fase zijn de vragen dus:

• Wat heeft elk individu binnen het gezin nodig om weer tot ontwikkeling te komen?
• Wat hebben individuen binnen het gezin eventueel nodig om meer regie over het eigen leven te krijgen?
• Wat is helpend in het omgaan met toekomstige gebeurtenissen en vragen?

Binnen de fasen van GSV worden telkens dezelfde vier stappen doorlopen om de resultaten die per fase worden beoogd te bereiken. Die beoogde resultaten zijn leidend. Daarbinnen kunnen afhankelijk van het geweldspatroon en de onderliggende oorzaken allerlei instrumenten worden gebruikt en hulp en bescherming worden ingezet.  Hierbij wordt steeds de afweging gemaakt wat er binnen het vrijwillige kader kan en mag en wanneer de inzet van bevoegdheden en/of maatregelen helpend en nodig is.

De 0-100 scope van het Toekomstscenario c.q. het bij elkaar brengen van de bescherming bij kindermishandeling en bij geweld in relaties betekent dat, naast het eventuele inzetten van bevoegdheden tot onderzoek, het hele palet aan juridische beschermingsmogelijkheden gebruikt wordt als het gaat om het stoppen van het geweld en het voorkomen dat kinderen en volwassenen in hun ontwikkeling worden bedreigd. Bescherming van kinderen kent een eigen juridische grondslag omdat minderjarigen per definitie afhankelijk zijn van hun ouders (met gezag) en ouders een verplichting hebben hun kinderen leeftijdsadequaat op te voeden tot zelfstandige mensen. Als kinderen in hun ontwikkeling bedreigd worden of in onveiligheid leven is ingrijpen door de overheid, in de zin van hulp en bescherming bieden, verplicht en geeft het jeugd- en familierecht daarvoor een specifieke grondslag. Daarnaast is de overheid verplicht om geweld in relaties en gezinnen te voorkomen en te bestrijden op grond van het Europese en internationale recht, en hiertoe biedt het strafrecht, bestuursrecht of civiele recht een grondslag.¹

Het inzetten van overheidsbevoegdheden gebeurt na een zorgvuldige inschatting dan wel afweging van de ernst van het geweld en de mogelijkheden om hulp te bieden, zo nodig na het indienen van een verzoek voor het inzetten van een maatregel bij de rechter of burgemeester. Het gaat in de praktijk om een overwogen evenwicht, waarin beschermingsmogelijkheden onderdeel kunnen zijn van effectieve hulp, maar ook een negatieve impact kunnen hebben op de hulpverlening.² De mogelijke schadelijke gevolgen van het gebruik van bevoegdheden wegen we altijd mee. Wat zijn de mogelijke gevolgen als we dit niet doen? En wat als we het wel doen? Als we gebruik maken van onze bevoegdheden, dan is dat de uitkomst van een transparant proces. Leden van het gezin worden hierover maximaal geïnformeerd en het proces is navolgbaar.

Onderzoeken en analyseren zijn voorwaardelijk voor passend helpen en beschermen. Hoe beter we als betrokken professionals met (ex-)partners en kinderen de feitelijke onveilige gedragingen en de onderliggende oorzaken in beeld brengen, hoe beter hulp en bescherming aansluiten bij deze unieke situatie. En dat is nodig om onveilig of gewelddadig gedrag te stoppen en slachtoffers te beschermen.

Onderzoeken van het onveilige of gewelddadige gedrag

Het onderzoeken van het gedrag van de pleger geeft zicht op het geweldspatroon, op de impact op het functioneren van de partner en diens eventuele ouderschap, op de impact op de kinderen, op het functioneren van de pleger zelf en op de hele gezinssituatie. Zie onderstaande illustratie, gebaseerd op het werk van Mandel¹. Het onderzoeken van het gedrag van de beschermende partner c.q. ouder geeft zicht op de impact van het onveilige gedrag van de pleger en biedt die beschermende ouder daarnaast erkenning en waardering.

Voordat we concreet ingaan op onderzoeken en analyseren in de verschillende fasen van GSV is het goed om te doorzien dat er twee primaire onderzoeksvragen zijn. Als er kinderen zijn, hanteren we voor vaders en moeders dezelfde lat van ouderschap. Hun keuzes en gedrag zijn evenwaardig belangrijk voor het functioneren van de kinderen, de andere partner en het gezin. Beiden hebben een gelijke verantwoordelijkheid en voor beiden geldt dus ook dezelfde normering dan wel actieve waardering. Onze focus op gender-en machtsverschillen, met zorgvuldige aandacht voor bejegening, geldt uiteraard op dezelfde manier voor partners zonder kinderen.

De eerste onderzoeksvraag

De eerste is ‘wie doet wat tegen wie in welke situatie, welk geweldspatroon komt hieruit naar voren en welke impact heeft dat op het functioneren van ieder van de gezinsleden?’. Door samen het onveilige c.q. gewelddadige gedrag en de impact daarvan in kaart te brengen, kunnen we een analyse maken die voor de individuele gezinsleden en voor de hulpverleners inzichtelijk maakt ‘hoe het geweld het gezin organiseert’. Alleen als we dat gedrag expliciet in beeld brengen, kunnen we contact maken met de pleger, naar hem luisteren, hem bevragen op zijn wensen voor zijn gezin, hem een spiegel voorhouden en hem aanspreken op de schade die hij toebrengt aan zijn (ex-)partner en de kinderen, het ouderschap van zijn (ex-)partner en dat van hemzelf¹.

De tweede onderzoeksvraag

Om de beschermende ouder te ondersteunen, is de tweede onderzoeksvraag : ‘wie doet wat voor wie en met welke impact?’. We willen de beschermende ouder, vaak moeders, erkennen in wat zij doet om onder deze moeilijke omstandigheden het leven voor de kinderen zo goed mogelijk door te laten gaan en hen te beschermen tegen onveilige situaties. Dit vraagt heel veel van deze ouder en behoeft waardering en steun. De intentie en noodzaak tot beschermen wordt met regelmaat verkeerd verstaan door professionals en het gedrag wordt als onveilig gelabeld. Denk bijvoorbeeld aan de keuze om bij een gewelddadige partner te blijven, vanuit de inschatting dat het geweld tijdens en na een scheiding eerder toe- dan afneemt. Of denk aan het bij herhaling verhuizen om de ex-partner te ontvluchten. Door aandacht te geven aan de beschermende ouder, leren we begrijpen of dit gedrag de intentie heeft om schade toe te brengen of juist om te beschermen. Als we dit zien en begrijpen, kunnen we de beschermende ouder ondersteunen. Dat is de weg om haar en de kinderen effectief te kunnen helpen.

Verschil tussen acute en structurele onveiligheid

Als er sprake is van structurele onveiligheid, werken we gefaseerd en methodisch samen. Structurele en acute onveiligheid zijn verschillende dingen. Bij acute onveiligheid is het slachtoffer op dit moment in ernstig gevaar. Dan onderzoeken we niet, maar handelen we direct om het slachtoffer veilig te stellen. Denk aan het bellen van 112. Nadere uitwerking vind je in Bijlage 1. Bij structurele onveiligheid wordt een slachtoffer herhaald of chronisch aan onveilig gedrag blootgesteld. Onder een acuut onveilige situatie ligt vrijwel altijd een patroon van structureel geweld. Dat vraagt, als de acute crisis voorbij is, om zorgvuldig onderzoek. Dat start met de fase van directe veiligheid, die vaak wordt verward met acute onveiligheid. In de fase van directe veiligheid willen we het patroon van zich herhalend onveilig of gewelddadig gedrag stoppen. Pas als dit lukt, ontstaat er ruimte om te werken aan de onderliggende oorzaken. 

Verschillend te bereiken resultaat per fase bepaalt de inhoud van onderzoek en analyse

In onderstaande verbeelding staat het beoogde resultaat per fase weergegeven. Onze onderzoeksvragen zijn daarmee telkens in lijn en hebben dus in iedere fase een andere inhoud. Ze leiden telkens tot een systeemgerichte analyse op grond waarvan oplossingen bedacht en afspraken gemaakt worden.

Bij het onderzoeken en analyseren van huiselijk geweld zijn verschillende instrumenten helpend. We gebruiken instrumenten om informatie te verzamelen, informatie te wegen en duiden, en vervolgens om een plan te maken. Het gebruik van instrumenten vraagt expertise van professionals, zowel op het gebied van huiselijk geweld als met betrekking tot het instrument. In onderstaande figuur zijn instrumenten weergegeven die specifiek gebruikt kunnen worden bij (vermoedens van) onveiligheid. Ze zijn gerangschikt naar de verschillende stappen binnen de drie fasen van GSV.

Een hulptraject kan op veel verschillende manieren starten. Er ligt zeker niet altijd een expliciete hulpvraag aan ten grondslag om huiselijk geweld te stoppen. De onveiligheid kan in beeld komen bij een hulptraject met een andere vraag als oorsprong. Een slachtoffer of pleger kan zelf hulp zoeken bij het lokale team of het RVT, al dan niet op advies van bijvoorbeeld de huisarts of de politie. Of de politie of een bezorgde derde kan (een vermoeden van) huiselijk geweld melden bij het RVT/VT. Daarmee zijn dus zowel het lokale team als het RVT mogelijke vertrekpunten als het gaat om het doen van onderzoek.

We beschouwen het lokale team als de meest aangewezene om het onderzoek te starten, uit te voeren en de samenwerking met alle betrokkenen te coördineren. Dat kan deze professional (alleen) met kwaliteit en vertrouwen doen als de eigen organisatie daar de inbedding voor heeft georganiseerd. Bovendien moet de benodigde aanvullende expertise of bevoegdheid ook daadwerkelijk en direct lokaal of (boven-)regionaal beschikbaar zijn. Het gaat hier om de expertise op huiselijk geweld die te vinden is bij onder meer het RVT, de vrouwenopvang, bovenregionale organisaties als het Centrum voor Seksueel geweld of Filomena en de forensische GGZ. En daarnaast gaat het om expertise op de aan dat geweld onderliggende oorzaken, denk onder meer aan hulp bij schulden of wonen door het lokale team en specialistische volwassenen- of jeugdzorg.

De uiteindelijke rolverdeling tussen professionals is altijd maatwerk, gebaseerd op de aard en ernst van problematiek, de werkrelatie die de verschillende professionals hebben met gezinsleden en de toegang die gezinnen al dan niet geven. De verschillende betrokken professionals vullen op elkaar aan en doen elkaars werk niet over. Bij signalen van intieme terreur betrekt de lokale team professional direct aanvullende expertise. Zonder die aanvulling onderzoek je als lokale team professional in beginsel (nog) niet. De specifieke kennis en ervaring zijn nodig om zorgvuldig te kunnen afwegen welke acties bijdragen aan het creëren van veiligheid en welke acties juist zorgen voor meer onveiligheid, mogelijk met de dood tot gevolg.

Het is belangrijk tijdens het doen van onderzoek ook te helpen c.q. al helpend onderzoek te doen.
Ervaringsdeskundigen geven aan hoezeer het grote aantal pratende en niet helpende hulpverleners belastend is in plaats van ondersteunend. Daarom is het belangrijk om alle reeds bij het gezin betrokken professionals te informeren over op welke wijze zij aan het traject van GSV kunnen bijdragen of juist niet. En om af te spreken wie de coördinatie en facilitering van de samenwerking van dit team op zich neemt.

Acute onveiligheid¹

Situaties van acute onveiligheid zijn situaties waarbij betrokkenen direct in fysieke veiligheid gebracht moeten worden. Betrokkenen geven dat zelf ook als eerste behoefte aan: veilig stellen nu (fysieke veiligheid). Pas daarna ontstaat er ruimte voor de vraag hoe verder (directe veiligheid). In de bejegening bij acuut onveilige situaties vragen betrokkenen van professionals ‘zie mij als mens’, ‘werk op ooghoogte’ en ‘zoek uit wat past’. Als een melding met de duiding ‘acuut’ binnenkomt, waar of door wie dan ook, is vaak niet duidelijk wat er aan de hand is en of er sprake is van acute onveiligheid of niet. In die situatie staan de 5 kernvragen op acuut onveilig centraal.

Centrale Onderzoeksvragen

1. Wat is er gebeurd ? Wat zijn dus de feiten nu?
2. Wat is er bekend? Wat zijn dus de feiten uit de geschiedenis?
3. Is het nu veilig?
4. Wat moet er nu gebeuren? Wat is dus het belangrijkste onveilige gedrag waartegen nu beschermd moet worden c.q. wat nu gestopt moet worden en met welke veiligheidsafspraken of maatregelen doen we dat?
5. Wie zijn de direct betrokkenen en hoe staan zij erin?
6. Hoe bang ben je en waarvoor ben je het meest bang. Vraag specifiek voor het slachtoffer, ten dienste van onder meer een beeld van het overheersende geweldspatroon.

Verbinden acute en structurele onveiligheid

Meldingen op onveiligheid in huishoudens en gezinnen kunnen elementen bevatten van onder meer huiselijk geweld, kindermishandeling, ontwikkelingsbedreiging, verward en onbegrepen gedrag, verslaving. Soms gaan ze samen, soms ook niet. Vaak zijn er aan de melding veel situaties van onveiligheid vooraf gegaan en de praktijk leert dat er in veel gevallen ook nog vele volgen. Er is dan een patroon van structurele onveiligheid waarin perioden van relatieve rust afwisselen met momenten van acute onveiligheid. Het is de kunst de aanpak bij acuut (veilig stellen nu) te verbinden aan de aanpak op structureel (directe en stabiele veiligheid).

Als er sprake is van structurele onveiligheid gaan we door naar de eerste fase van GSV, waarbij met alle individuele gezinsleden en professionals samengewerkt wordt om een Veiligheidsplan op te stellen. Zorg dat de slachtoffers beschermd zijn totdat dit plan voor de fase van directe veiligheid in werking treedt.

Het doel in deze fase is het onveilige c.q. gewelddadige gedrag in het hier nu te stoppen. Dat betekent dat ons onderzoek zicht richt op:

1. Wat is het specifieke onveilige gedrag is van de pleger(s) dat gestopt moet worden
2. Wat zijn de specifieke beschermings- en ondersteuningsbehoeften zijn van het slachtoffer en de eventuele kinderen totdat dit gedrag gestopt is
3. Welke afspraken moeten we dus maken en welke maatregelen treffen we? (analyse)

Afhankelijk van het overheersende geweldspatroon komt er een gezamenlijk plan of plannen voor de individuele gezinsleden. De betrokken professionals zijn verantwoordelijk voor de samenhang en het overzicht.

Aandachtspunten

• Bedenk welke informatiebronnen je nodig hebt en hoe je iedereen mee kunt nemen. Denk na en bespreek voor iedere volgende stap wie er wel of niet samen aan tafel kunnen uit het oogpunt van (een gevoel van) veiligheid. Dit betekent dat slachtoffers recht hebben op een individueel gespreks- en begeleidingstraject tenzij c.q. totdat zij aangeven dat zij zich veilig genoeg weten om gesprekken samen met een ander gezinslid erbij voeren.
• Documenteer de antwoorden op de vragen feitelijk en compact als onderdeel van het plan c.q. de plannen voor directe veiligheid. Uitgangspunt is dat het documenteren en delen van de feitelijke informatie over het onveilige c.q. gewelddadige noodzakelijk is voor betrokkenen om te weten en begrijpen wat er in heden en verleden speelt, om zo de patronen te kennen en mee te kunnen denken over hoe het gedrag te stoppen. Het veiligheidsplan dient als basis voor eventueel aanvullend onderzoek c.q. toetsing door de Raad en voor de gang richting politie of rechter. We vragen ons steeds af met wie informatie wel en niet gedeeld kan worden uit het oogpunt van ieders veiligheid.
• Welke kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de betrokkenen moeten we meewegen? Denk aan leeftijd, eventuele beperkingen, steunstructuur.

Onderzoeksvragen onveilig of gewelddadig gedrag

We willen een beeld krijgen van het heden, het verleden en de frequentie van het onveilige gedrag. Daarbij helpen onderstaande vragen:

1. Hoe zag het onveilige gedrag van de laatste keer er feitelijk uit? Vraag door naar voorbeelden: ‘wie deed wat naar wie in welke situatie en hoe liep het af’. En vraag verder door naar: ‘wat was er te zien en te horen, en wie waren erbij’. Maak het zo concreet dat we de gebeurtenis als een gedetailleerde foto of film voor ons kunnen zien.
2. Komt het onveilige gedrag vaker voor? Stel terugkerende patronen vast.
3. Wat en wanneer was de eerste keer dat dit of ander onveilig gedrag plaatsvond? Hoe lang bestaat dit patroon? Laat vertellen over de ergste keer ter inschatting van de ernst over hoe hoog het kan oplopen. De beste voorspeller van de toekomst is het verleden.
4. Is er de laatste tijd sprake van verergering: komt het zelfde onveilige gedrag vaker voor of escaleert het in ernstiger vormen van geweld? Leg dit uit met voorbeelden.
5. Wat zijn de laatste keren? In kaart brengen van de frequentie.

Aanvullende expertise betrekken

Als je in de loop van deze gesprekken vermoedt dat er sprake is van een bovenliggend patroon van dwingende controle betrek je altijd aanvullende expertise. Bijvoorbeeld door een collega van de Vrouwenopvang te vragen aan te sluiten bij het eerste multidisciplinaire overleg waar alle informatie bij elkaar wordt gelegd om het noodzakelijke totaalbeeld te vormen.

Noteer in deze fase ook vast de risicofactoren die genoemd worden. Dit zijn onderliggende problemen die steeds opnieuw voor onveiligheid zorgen en die uitgebreid aan bod komen tijdens de fase van stabiele veiligheid.

Onderzoeksvragen voor de beschermende partner/slachtoffer

Hierdoor brengen we de krachtbronnen en hulpbronnen voor veiligheid in beeld:

1. Wat doet het slachtoffer allemaal (en nog meer……) om onveilige of gewelddadige situaties voor zichzelf en de eventuele kinderen te voorkomen? Wat werkt daarbij het beste?
2. Wat doet het slachtoffer allemaal (en nog meer….) om de structuur van het dagelijkse leven voor iedereen zo goed mogelijk vast te houden?
3. Wat doet de pleger om zijn kinderen te beschermen, om achteraf zijn spijt te betuigen over zijn gedrag?
4. Wie uit het eigen netwerk of vanuit de professioneel betrokkenen was hierbij ooit ondersteunend en op welke manier in het bijzonder?

Onderzoeksvragen om zicht te krijgen op de aard en impact

In gesprek met de pleger:

1. Wat zijn of waren jouw dromen over je relatie of gezin en over jezelf als partner en als ouder?
2. Hoe probeer jij een goede partner te zijn en hoe probeer jij een goede ouder te zijn?
3. Sinds wanneer gaat het volgens jou mis en waarom?
4. Welk gedrag van jezelf dat niet goed is zou je morgen wel willen stoppen, als je sterk genoeg zou zijn.
5. Lukt het je wel eens om je in te houden? Of om het anders aan te pakken en helpt dat?
6. Lukt het om je excuses aan te bieden en om het weer goed te maken? Zou je dat willen?
7. Denk je dat jouw gedrag je partner en de kinderen schaadt? Vind je het goed dat we het daar over gaan hebben?
8. Zie je wat jouw gedrag met je partner doet?
9. Zie je wat jouw gedrag met de kinderen doet?
10. Wat zijn jouw taken in de zorg voor de kinderen en in de zorg voor het huishouden?
11. Waar zou je het zelf nog over willen hebben?

In gesprek met het slachtoffer:

1. Wie van jullie beiden bepaalt hoe het er aan toegaat bij jullie thuis en hoe gaat dat?
2. Wat is de invloed van jouw ideeën hierbij?
3. Vind je dat je partner je controleert en je dwingt om dingen te doen of te laten? Als dat zo is, vertel over voorbeelden.
4. Hoe is jouw leven sinds je dit meemaakt veranderd?
5. Ben je daardoor ook als ouder veranderd?
6. Wat zie je dat het onveilige gedrag sinds het allemaal begonnen is met de kinderen doet?
7. Zie je ook of de kinderen er verschillend op reageren omdat ze ieder een eigen manier hebben om ermee om te gaan?
8. Wat maakt dat jij dit vol kan houden?
9. Waar zou je het zelf nog over willen hebben?

In gesprek met kinderen

Maak gebruik van De Drie Huizen methode, een visueel hulpmiddel binnen Signs of Safety om met kinderen/jongeren over hun thuissituatie te praten. Door het tekenen van drie huizen worden complexe gevoelens en veiligheidsrisico’s inzichtelijk gemaakt. Het helpt om de stem van het kind te betrekken in hulpverlening.

De drie huizen uitgelegd:

• Het huis met zorgen (het nare huis): Hierin tekent of vertelt het kind over situaties die niet fijn, onveilig of zorgwekkend zijn.
• Het huis met de leuke dingen (het fijne huis): Hierin komen de goede momenten, fijne situaties en positieve aspecten aan bod.
• Het huis van de toekomst (het droomhuis): Hierin tekent het kind hoe de situatie eruit zou zien als de zorgen zijn opgelost en de leuke dingen blijven

Als tweede stap maken we in deze fase een geweldsanalyse op basis van onze veiligheidstaxatie. Dat doen we in een multidisciplinair overleg (MDO). Doel van dat overleg is de informatie verder te completeren en alle stappen te nemen tot een zoveel mogelijk gedeelde analyse van het geweld. Het kan goed zijn dat daar meerdere overleggen voor nodig zijn. We proberen alle betrokken professionals aan tafel te hebben. De verschillende perspectieven zijn nodig.

Bereid het MDO altijd voor met alle leden van het gezin en waar mogelijk ook hun netwerk door hen dezelfde vragen te stellen en uit te leggen wat het nut daarvan is.

Vraag je vervolgens af of en op welke wijze het helpend en veilig zou zijn om een aantal of alle gezinsleden voor dit overleg uit te nodigen. Leg uit dat je ook achteraf de uitkomsten met hen gaat delen.

Pas als deze tweede stap voltooid is kan met de gezinsleden gesproken worden over inbreng van oplossingen en afspraken om het belangrijkste onveilige gedrag te stoppen c.q. om daartegen beschermd te zijn. Ieder krijgt daartoe een eigen veiligheidsplan met eigen afspraken.

Het maken van een geweldsanalyse

Het maken van een geweldsanalyse betekent dat we een veiligheidstaxatie uitvoeren waarmee we aard, impact en ernst van het onveilige gedrag in kaart brengen op basis van de verzamelde informatie. We bepalen wat de onveilige gedragspatronen zijn welke als eerste gestopt moeten worden en welke aanvullende expertise we daarbij nodig hebben.

Aard van het onveilige gedrag onderbouwen en beoordelen

We bepalen de aard door:

1. Zoveel mogelijk kennis van zoveel mogelijk betrokkenen over het feitelijk onveilige gedrag uit verleden en heden bijeen te brengen voor een gedeeld totaalbeeld van wat er aan onveilige gedragspatronen speelt. Eenieder onderbouwt haar/zijn perspectief hierop en geeft aan wat volgens hem/haar het eerste gestopt moet worden.
2. Op basis hiervan trachten we vast te stellen welk geweldspatroon er domineert en of er sprake is van escalatie van geweld.

Hebben we hier te maken met:

Het doel in deze fase is dat de belangrijkste problemen niet steeds opnieuw zorgen voor onveilig- of gewelddadig gedrag. We beoordelen dit als voldoende als er een half jaar lang geen onveilige incidenten plaatsgevonden hebben.

Onderzoek en analyse resulteert in deze fase in het ondersteuningsplan. Een gedeelde. verklarende analyse maakt duidelijk wat de belangrijkste onderliggende problemen zijn die keer op keer voor onveiligheid zorgen en die aangepakt moeten worden.

Het bepalen van de aard van de onderliggende problemen

Inventariseer de onderliggende problemen c.q. de risicofactoren die in de fase van directe veiligheid in de gesprekken met de gezinsleden en met de betrokken professionals al op tafel kwamen en apart genoteerd zijn. We brengen in beeld wat de samenhang is tussen de onderliggende problemen risicofactoren en het onveilige gedrag. We volgen hierbij dezelfde processtappen als in de fase van directe veiligheid. Vraag aan alle gezinsleden en betrokken professionals of zij nog aanvullingen hebben.

Het onderzoeken en analyseren van de impact van de onderliggende problemen

We benoem per risicofactor het effect op de veiligheid in de relaties. Bijvoorbeeld een verstandelijke beperking benoemen we hier alleen als risico als deze een effect heeft op de veiligheid in relaties. Wel onveilig gedrag wordt als gevolg van de risicofactor gezien?

Het onderzoeken en analyseren van de ernst van de onderliggende problemen

Op basis van het onderzoek naar de aard en impact van de risicofactoren op het onveilige gedrag prioriteren we welke risicofactoren het meeste effect op het veroorzaken en in stand houden van de patronen van onveilig gedrag.

Tot slot bepalen we of de uitkomst van de Verklarende Analyse duidelijk en helpend is om een Ondersteuningsplan voor stabiele veiligheid op te stellen met doelen en afspraken hoe deze te behalen. Zo niet, welke informatie van wie hebben we nog nodig en hoe organiseren we dat?

Aandachtspunten

• Wat is er nodig om de gezinsleden mee te nemen in deze fase van hulp om deze onderliggende problemen aan te pakken, waarbij we kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de betrokkenen meewegen? (Denk aan leeftijd, eventuele beperkingen, steunstructuur, e.a.).
• Hoe lang kan/ mag deze situatie (hoewel ondertussen de directe veiligheid geborgd is) voortbestaan?
• Schatten we in dat het gebruik van wettelijke bevoegdheden mogelijk nu al nodig en helpend kan zijn en waarom dan (wat is de onderbouwing)?
• We letten steeds op of er de afgelopen periode nog onveilige incidenten hebben plaatsgevonden. Welke veiligheidsafspraken die we geborgd hadden bleken niet te werken? Is er actie noodzakelijk? Welke?
• Beoordeelt iedereen bij de evaluatie dat er zich geen onveilige incidenten hebben voorgedaan en dat daarmee de stabiele veiligheid als voldoende wordt beoordeeld? Leg uit.
• In welke mate zijn de gestelde doelen behaald?
• Moeten we het plan nu al bijstellen met andere of extra afspraken of maatregelen of heeft de verandering nog tijd nodig (leg dit uit
• Is het zinvol gezien de tijd die we nu met het Ondersteuningsplan aan de slag zijn om voor het volgende overleg extra deskundigheid of bevoegdheden toe te voegen?
• Wat zijn de signalen van veilig gedrag waaraan iedereen ziet dat het goed gaat met de betrokken volwassenen en/ of kinderen?
• Is er voor het gezin of voor wie van hen langdurige ondersteuning nodig?

Het doel in deze fase is dat iedereen weer verder kan met het leven: alle leden van het gezin zijn veilig en kunnen hun leven weer oppakken. Met ieder gezinslid wordt een individueel plan gemaakt met daarin de belangrijkste thema’s om aan te werken om te kunnen herstellen van wat er is gebeurd en om verder te kunnen met het gewone leven. Helpende onderzoeksvragen hierbij zijn:

• Hoe wil de volwassene / of kind eraan werken om dit doel of deze doelen te bereiken?
• Welke concrete afspraken kunnen daartoe per doel gemaakt worden?
• Wie kan helpen (mensen uit eigen netwerk of hulpverlener) om deze afspraken te laten slagen?
• Wanneer en hoe evalueren we en stellen we eventueel bij?
• Denk je dat je de gemaakte afspraken ook daadwerkelijk kunt gaan uitvoeren, voelt het goed? Zo niet, onderzoek de redenen waarom het niet goed voelt en heroverweeg aan de hand daarvan de afspraak.

Aandachtspunten

• Blijf aandacht houden voor de veiligheid door te vragen naar de signalen van veilig gedrag en de signalen van onveilig gedrag zoals vastgelegd, om zo te monitoren dat er niet opnieuw sprake is van (dreigend) misbruikend, verwaarlozend en/of gewelddadig gedrag.
• Stel vast of het veiligheidsplan volledig opgeheven kan worden of dat er structurele ondersteuning voor langere termijn georganiseerd moet worden om te voorkomen dat er opnieuw sprake gaat zijn van misbruikend, verwaarlozend en/of gewelddadig gedrag.

In 2026 ontwikkelen we als vervolg op de module Onderzoek & Analyse de module Helpen en Beschermen. Het doen van goed onderzoek en het maken van een deugdelijke analyse zijn bedoeld om passende hulp en bescherming te bieden. In die module gaan we onder meer aan de slag met welke juridische interventies inzetbaar zijn en hoe dat te doen. We zorgen voor samenhang met O&A en andere modules. De fasen van GSV als methodische richtsnoer en de verschillende gezinsprofielen zie je in alle modules als rode draad terug.